Thảo luận về việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 01 chương trình, các đại biểu cho rằng đây không đơn thuần là phép cộng hành chính, mà phải tạo ra phương thức quản trị mới: Trung ương quản trị mục tiêu, địa phương chủ động nguồn lực và giải pháp thực hiện, hiệu quả được đo bằng chất lượng công trình và mức độ hài lòng của người dân.

Khắc phục tình trạng chia nhỏ, dàn trải; tăng quyền chủ động cho địa phương

Tại phiên thảo luận tổ, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh bày tỏ cơ bản thống nhất với chủ trương tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 01 chương trình. Theo Bộ trưởng, việc tích hợp chỉ thực sự phát huy ý nghĩa khi đồng thời khắc phục được những hạn chế trong cách tổ chức thực hiện ở giai đoạn trước, nhất là tình trạng chia nhỏ dự án, thủ tục kéo dài, nguồn lực phân tán và hiệu quả thụ hưởng chưa tương xứng.

Đại biểu Trần Hồng Minh, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Xây dựng,  phát biểu tại Tổ

Từ thực tiễn triển khai, Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho rằng một số nội dung của các chương trình thời gian qua còn được quản lý theo hướng ôm đồm. Chương trình được chia thành nhiều dự án, tiểu dự án và danh mục nhỏ lẻ, sau đó giao địa phương thực hiện theo khuôn mẫu có sẵn. Mỗi danh mục lại phải trải qua đầy đủ quy trình đầu tư công, đấu thầu và các thủ tục liên quan, khiến thời gian chuẩn bị kéo dài, giải ngân chậm và nguồn lực bị phân tán.

Dẫn thực tế tại Cao Bằng, Bộ trưởng cho biết có huyện (thời điểm chưa thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp) triển khai khoảng 200 công trình giao thông nông thôn, mỗi công trình có quy mô vốn từ 1 đến 3 tỷ đồng. Tuy nhiên, do dự án bị chia nhỏ, tiêu chuẩn kỹ thuật và cách thức tổ chức chưa đồng bộ, một số công trình sau khi hoàn thành chưa đáp ứng yêu cầu sử dụng thực tế, phương tiện sản xuất của người dân đi vào đã gây hư hỏng. Câu chuyện này cho thấy việc hoàn tất thủ tục chưa thể thay thế yêu cầu về chất lượng, tính bền vững và khả năng phục vụ đời sống, sản xuất.

Tương tự, với những dự án phục vụ nhu cầu thiết yếu như mua téc nước hỗ trợ người dân vùng núi, quy trình đấu thầu phức tạp có thể làm chậm thời điểm sản phẩm đến tay người thụ hưởng. Các nội dung thuộc lĩnh vực y tế, giáo dục nếu tiếp tục triển khai phân tán, nhỏ lẻ cũng khó tạo ra tác động tổng thể.

Một nội dung được quan tâm là cơ chế triển khai đối với các dự án, gói thầu có quy mô nhỏ. Theo Bộ trưởng Trần Hồng Minh, nếu áp dụng cứng nhắc toàn bộ quy trình đầu tư công và đấu thầu cho dự án chỉ khoảng 200-300 triệu đồng, thủ tục, chi phí và thời gian có thể không tương xứng với giá trị công việc.

Các cơ quan liên quan cần nghiên cứu cơ chế phù hợp như chỉ định thầu trong phạm vi pháp luật cho phép, mua sắm tập trung hoặc tổ chức thực hiện theo nhóm dự án cùng loại. Tuy nhiên, cơ chế linh hoạt phải đi cùng tiêu chí rõ ràng, thẩm quyền cụ thể, trách nhiệm giải trình và giám sát chặt chẽ để phòng ngừa thất thoát, lãng phí.

Bộ trưởng Trần Hồng Minh nhấn mạnh cần tin tưởng, giao quyền cho cấp ủy, chính quyền địa phương, trực tiếp là Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Địa phương là nơi hiểu rõ nhất khó khăn, nhu cầu cấp bách và thứ tự ưu tiên trên địa bàn. Trung ương vì vậy nên chuyển trọng tâm từ can thiệp sâu vào từng dự án, tiểu dự án sang kiểm tra, giám sát theo mục tiêu, sản phẩm đầu ra và hiệu quả thụ hưởng.

Không tích hợp cơ học; quản trị mục tiêu, nguồn lực và kết quả

Đại biểu Bế Thanh Tịnh, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh nhận định việc tích hợp có thể tạo điều kiện để địa phương chủ động lựa chọn giải pháp phù hợp, đồng thời điều chuyển nguồn lực từ những chương trình, dự án chậm sang nơi thực hiện tốt, hạn chế tình trạng vốn đã giao nhưng không có nhiệm vụ chi phù hợp hoặc chậm giải ngân.

Đại biểu Bế Thanh Tịnh, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội  tỉnh phát biểu tại Tổ.

Bên cạnh những thuận lợi, đại biểu lưu ý nguy cơ tích hợp cơ học cả 4 chương trình. Do các chương trình hiện hành đều đã được phê duyệt và bố trí mục tiêu, chỉ tiêu, nguồn lực, việc hợp nhất cần bắt đầu từ rà soát kỹ các nội dung trùng lặp, đồng thời bảo đảm tính liên tục của những nhiệm vụ đang triển khai.

Một rủi ro khác là nguồn lực có thể dồn vào những nội dung dễ làm, nhất là hạ tầng, trong khi sinh kế, y tế, giáo dục và văn hóa chưa được quan tâm tương xứng. Thực tế kiểm tra có dự án đầu tư hạ tầng khoảng 100 tỷ đồng nhưng chỉ dành khoảng 4 tỷ đồng cho sinh kế. Vì vậy, chương trình mới phải có bộ khung đủ rõ để giữ cân đối giữa đầu tư công trình và phát triển con người, tránh tình trạng “bình quân hóa” khiến các mục tiêu giảm nghèo, văn hóa, y tế, giáo dục bị mờ nhạt.

Từ những vấn đề trên, đại biểu đề xuất mô hình quản trị theo ba cấp: Trung ương quản trị mục tiêu; cấp tỉnh quản trị nguồn lực và kết quả; cấp cơ sở quyết định giải pháp thực thi.

Theo đó, Trung ương tập trung xây dựng mục tiêu, nguyên tắc phân bổ, tiêu chí, định mức, dữ liệu và yêu cầu đầu ra; đồng thời duy trì định hướng chuyên môn theo từng lĩnh vực. Cấp tỉnh căn cứ điều kiện thực tế để điều phối nguồn lực, xác định thứ tự ưu tiên, lựa chọn danh mục đầu tư và chịu trách nhiệm toàn diện về kết quả. Cấp xã tổ chức thực hiện trên cơ sở bộ khung chung, phát huy tính chủ động và khả năng bám sát nhu cầu của cộng đồng.

Phân cấp phải gắn với nâng cao năng lực thực thi, nhất là ở cấp xã; việc giao thêm quyền và nguồn lực phải đi đôi với đào tạo đội ngũ, tăng trách nhiệm giải trình và giám sát công khai, minh bạch.

Các ý kiến thống nhất rằng mục tiêu cao nhất của chương trình là để người dân được thụ hưởng, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số, người dân vùng sâu, vùng xa, miền núi, biên giới, hải đảo và địa bàn đặc biệt khó khăn. Vì vậy, thiết kế chương trình phải xuất phát từ nhu cầu thực tế của từng nơi, thay vì áp đặt một danh mục chi tiết từ Trung ương xuống.

Việc tích hợp 4 chương trình thành 1 chỉ có ý nghĩa nếu tạo được ít đầu mối hơn, ít thủ tục hơn, địa phương chủ động hơn và người dân nhận được nhiều lợi ích thiết thực hơn. Quyền quyết định phải gắn với trách nhiệm giải trình; nguồn lực phải gắn với kết quả; toàn bộ quá trình cần được quản trị bằng dữ liệu, sản phẩm đầu ra, chất lượng công trình, mức độ cải thiện sinh kế và sự hài lòng của người dân.

Trên tinh thần đó, cơ quan chủ trì soạn thảo được đề nghị tiếp tục rà soát, thể chế hóa đầy đủ cơ chế phân cấp, chính sách đặc thù và phương thức giám sát theo kết quả. Đây là điều kiện để nguồn lực Nhà nước được sử dụng tập trung, kịp thời, hiệu quả và đến đúng đối tượng thụ hưởng./.